Virinoj en Kelta Irlando
Statuo de Gráinne Mhaol (Gráinne Ní Mháille, 1530–1603) ĉe Westport House, Graflando Mayo, Irlando. Foto: Suzanne Mischyshyn. CC BY-SA 2.0. Fonto: Wikimedia Commons.
• Seán Ó Riain
Surbaze de prelego de Seán Ó Riain en la 1-a Virina Kongreso, la 31-an de julio 2026, en Graco, Aŭstrio
Por kompreni la pozicion de virinoj en la antikva kelta, aŭ gaela, Irlando, necesas unue iom konatiĝi kun la tiama socia kaj kultura kunteksto. La gaela Irlando estis en multaj rilatoj tute alia mondo ol la angligita Irlando, kiun ni konas hodiaŭ.
Grava turnopunkto en la historio de Irlando estis la jaro 1169, kiam komenciĝis la invado de fremdaj fortoj, nomata en la irlanda lingvo Ionradh na nGall. Ĝi estas kutime konata kiel la Normanda Invado. Ĝi markis la komencon de longdaŭra angla regado en Irlando, kiu daŭris pli ol 750 jarojn kaj finiĝis nur en 1922. Tiu eksterlanda regado alportis profundajn ŝanĝojn al la lingvo, jura sistemo, socia strukturo kaj kulturo de la lando.
Antaŭ tiu periodo ekzistis en Irlando aparta indiĝena socio kun propraj institucioj kaj tradicioj. Interalie, la tiel nomata flegado estis grava socia kutimo: infanoj estis sendataj por kreski kaj ricevi edukadon ĉe alia familio. Tio helpis konstrui politikajn aliancojn, fortigi klanajn ligojn kaj krei dumvivajn rilatojn inter la koncernaj familioj kaj infanoj. La praktiko estis reguligita de la Brehon-Leĝoj kaj kutime komenciĝis ĉirkaŭ la sepa jaro; ĉe knabinoj ĝi ĝenerale finiĝis je la dek-kvara jaro kaj ĉe knaboj je la dek-sepa.
En tiu aparta socia kadro virinoj havis pozicion, kiu laŭ kelkaj aspektoj estis rimarkinde forta kompare kun tiu de virinoj en multaj aliaj partoj de tiama Eŭropo.
Jura pozicio de virinoj
La virinoj de kelta Irlando, same kiel virinoj en kelkaj aliaj keltaj kulturoj, ĝuis jurajn kaj sociajn rajtojn, kiuj en kelkaj rilatoj estis tre progresintaj por sia epoko. La Brehon-Leĝoj permesis al virinoj posedi teron kaj aliajn havaĵojn, fari kontraktojn, procesi kaj esti procesataj. Ili ankaŭ povis peti eksgeedziĝon kaj, post la fino de geedzeco, repreni sian doton kaj sian parton de la akumulita riĉeco.
La geedzecaj rilatoj estis reguligitaj per specifaj kontraktoj, interalie Lánamnas fir por bantinchur, laŭ kiuj edzino povis administri konsiderindan parton de la familia posedaĵo. Tio montras, ke virino ne estis simple konsiderata kiel dependa membro de la familio, sed povis havi propran juran kaj ekonomian respondecon.
La virinoj ankaŭ ne estis limigitaj al la hejma sfero. Laŭ la tradicioj kaj leĝaj tekstoj, ili povis esti poetoj, kuracistoj kaj eĉ breithiúna, do juĝistoj.
Ankaŭ en la kampo de geedzeco ilia pozicio estis relative aŭtonoma. Kaj edzo kaj edzino povis laŭleĝe eksedziĝi pro certaj kialoj, ekzemple malfekundeco, mistraktado aŭ neglekto. Post la disiĝo la virino povis ricevi reen sian doton kaj sian parton de la komuna riĉeco.
Virinoj havis ankaŭ gravajn kulturajn kaj ceremoniajn rolojn. Ekzemple, la mná caointe, la funebraj virinoj, partoprenis en funebraj ritoj. En la religia kaj kultura tradicioj ili povis esti alte respektataj, kaj kelkaj leĝoj aparte celis ilian protekton.
Cáin Adomnáin – la “Ĝeneva Konvencio” de sia tempo
Unu el la plej interesaj ekzemploj estas Cáin Adomnáin, leĝo proklamita en la jaro 697. Ĝi estas ofte prezentata kiel unu el la plej fruaj leĝoj celantaj protekti nebatalantojn dum milito, kaj tial oni foje komparas ĝin kun la Ĝeneva Konvencio de multe pli posta epoko.
Adomnán estis la naŭa abato de Iona, la fama insulo inter Irlando kaj Skotlando. Lia antaŭulo en la monaĥa tradicio, Colm Cille aŭ Columba, mortis en 597. Laŭ la materialo, la lamento pri lia morto estas konsiderata la unua literaturaĵo en la irlanda lingvo.
En la verko Féilire Óengusso troviĝas versoj laŭdantaj Adomnán pro lia kontribuo al la liberigo kaj protekto de irlandaj virinoj. Laŭ la traduko de la kelta akademiulo Whitley Stokes, la versoj esprimas la ideon, ke Adomnán ricevis de Jesuo la taskon alporti daŭran liberigon al la virinoj de Irlando.
Cáin Adomnáin donis protekton ne nur al virinoj, sed ankaŭ al infanoj kaj klerikoj. Ĝi sendevigis tiujn grupojn de militservo kaj preskribis severajn punojn kontraŭ murdo, fizika atako kaj aliaj perfortaj agoj.
Precipe rimarkinda estas la traktado de la murdo de virino. La leĝo konsiderinde pliigis la monpunon kaj, kontraste al la kutima praktiko de frua irlanda juro, en certaj kazoj eĉ antaŭvidis mortpunon. Tamen tiu puno povis esti ŝanĝita al dek kvar jaroj da pentofarado.
La leĝo ne estis kreita en ideala aŭ egaleca socio. La irlanda socio de tiu tempo estis profunde hierarkia kaj ekzistis klaraj diferencoj inter liberaj kaj neliberaj homoj. Socia statuso havis grandegan gravecon. Tamen, en tiu kunteksto, la klopodo limigi perforton kontraŭ virinoj kaj aliaj nebatalantoj estis rimarkinda.
Virinoj en politiko kaj en la historio
La forta historia rolo de irlandaj virinoj ne finiĝis kun la antikva epoko. En la postaj jarcentoj ankaŭ aperis virinoj, kiuj aktive partoprenis en la politika kaj milita vivo de Irlando.
Unu el la plej famaj ekzemploj estas Gráinne Ní Mháille (1530–1603), konata en la irlanda tradicio kiel Gráinne Mhaol kaj en populara kulturo ofte nomata “la Pirata Reĝino”.
Post la morto de ŝia patro ŝi transprenis aktivan gvidadon de la teritorio de la familio, kaj surtere kaj surmare, malgraŭ tio, ke ŝi havis fraton. Per siaj geedzecoj ŝi ankaŭ akiris plian riĉecon kaj influon.
En 1593 du el ŝiaj filoj kaj ŝia duonfrato estis kaptitaj de Richard Bingham, la angla guberniestro de Connacht. Gráinne veturis al Anglio por peti ilian liberigon kaj persone prezentis sian peton al reĝino Elizabeto la 1-a en Londono. Laŭ la tradicio, la du virinoj interparolis en la latina, ĉar Gráinne ne parolis angle kaj Elizabeto ne parolis irlande, kvankam la angla reĝino iom lernis la irlandan.
La epiteto Mhaol signifas proksimume “sen kapkovraĵo”. En la 16-a jarcento irlandaj virinoj kutime kovris siajn harojn, dum Gráinne estis konata pro siaj longaj, ruĝaj haroj, kiujn ŝi ne kovris.
La ribelo de 1916 kaj la politika voĉo de virinoj
Multajn jarcentojn poste, virinoj denove okupis rimarkindan lokon en la irlanda lukto por sendependeco.
La Proklamo de la Respubliko de 1916 komenciĝas per la vortoj “Irlandanoj kaj irlandaj virinoj!” Virinoj estas menciitaj en ĝi plurfoje, kaj la dokumento promesas plenajn politikajn rajtojn al virinoj. Tio estis aparte rimarkinda en epoko, kiam virinoj en tre malmultaj eŭropaj landoj havis voĉdonrajton.
Irlandaj virinoj voĉdonis unuafoje en parlamenta elekto en 1918, tuj post la Unua Mondmilito. La tiama leĝaro tamen estis diskriminacia: viroj povis voĉdoni ekde la aĝo de 21 jaroj, dum virinoj devis esti almenaŭ 30-jaraj. Tiu diferenco malaperis post la irlanda sendependeco en 1922, kiam la voĉdonrajtaĝo fariĝis 21 jaroj por ambaŭ seksoj.
Ankaŭ en la unua libere elektita irlanda registaro, en 1919, virino okupis ministran postenon. Grafinino Constance Markievicz fariĝis Ministro pri Laboro kaj estis unu el la unuaj virinaj ministroj en Eŭropo.
Ŝia sorto ankaŭ estas ligita al la ribelo de 1916. El la ĉefaj gvidantoj de la ribelo nur Éamon de Valera kaj Constance Markievicz ne estis ekzekutitaj. La historio de la epoko montras, kiel komplikaj estis la rilatoj inter sekso, politiko kaj publika opinio en tempo de kolonia regado.
Virinoj en la irlanda literaturo
La graveco de virinoj estas ne malpli rimarkebla en la plej frua irlanda literaturo. Virinaj figuroj ofte aperas kiel militistinoj, reĝinoj, simboloj de la lando aŭ aŭtorinoj de kelkaj el la plej kortuŝaj verkoj de la irlanda literatura tradicio.
En la plej fruaj heroaĵoj, ekzemple, la fama heroo Cú Chulainn ricevas sian militan trejnadon de la militistino Scáthach en Skotlando. Poste, kiam la militistoj de Ulstero estas malfortigitaj de malbeno, la juna Cú Chulainn sola defendas Ulsteron kontraŭ invado gvidata de reĝino Medb, ankaŭ konata kiel Maeve.
Tiaj rakontoj montras, ke en la irlanda mitologia kaj literatura imagaro virinoj ne estis simple pasivaj figuroj. Ili povis esti instruistoj, militistoj, gvidantoj kaj potencaj kontraŭuloj de la herooj.
Aisling – Irlando kiel virino
Precipe interesa estas la literatura tradicio nomata Aisling. En tiu ĝenro Irlando mem ofte aperas en la formo de virino, kiu estas subpremata aŭ sklavigita kaj sopiras al libereco.
La poeto, ofte en sonĝo, renkontas virinon kiu simbolas la landon. Ŝi povas ricevi diversajn nomojn, ekzemple Róisin Dubh (“eta nigra rozo”), Caitlín Ní Uallacháin, Síle Ní Ghadhra aŭ Cáit Ní Dhuibhir.
Tiu literatura bildo de Irlando kiel virino, kiu suferas kaj atendas sian liberecon, fariĝis grava parto de la irlanda kultura imago.
Eibhlín Dubh Ní Chonaill kaj Caoineadh Airt Uí Laoire
Inter la irlandlingvaj verkistinoj aparte meritas atenton Eibhlín Dubh Ní Chonaill, onklino de la fama politika gvidanto Daniel O'Connell.
En la 18-a jarcento Irlando suferis sub la tiel nomataj punleĝoj, kiuj forte limigis la rajtojn de katolikoj. Interalie, ili malpermesis al ili sendi siajn infanojn al lernejo, voĉdoni, esti elektitaj al parlamento aŭ libere praktiki sian religion. Unu el la leĝoj eĉ deklaris, ke katoliko ne rajtas posedi ĉevalon kun valoro pli granda ol kvin funtoj.
La edzo de Eibhlín Dubh, Art Ó Laoire, devenis el nobela familio. Li estis elmigrinta al la Aŭstra Imperio kaj servis en la aŭstra armeo. Kiam li revenis al Irlando, li kunportis belan blankan ĉevalon. Protestanto proponis al li kvin funtojn por la besto. Art rifuzis vendi ĝin kaj pro tio fariĝis eksterleĝulo. Anglaj soldatoj poste sekvis lin kaj pafmortigis lin.
Eibhlín Dubh tiam estis hejme kun siaj du junaj infanoj kaj estis graveda je tria infano. Ŝi surĉevale iris al la loko, kie kuŝis la korpo de ŝia mortigita edzo. Tie, laŭ la tradicio, ŝi mense verkis unu el la plej kortuŝaj verkoj de la tuta irlanda literaturo: Caoineadh Airt Uí Laoire, la Lamento por Art Ó Laoire.
Ŝi deklamis la poemon ĉe la funebro de sia edzo. Aliaj homoj ĝin parkerigis kaj transdonis, kaj ĝi fariĝis vaste konata en la irlandlingva mondo.
La verko daŭre inspiras artistojn. En 2021 la irlanda poetino Doireann Ní Ghríofa, kiu verkas kaj irlande kaj angle, publikigis la romanon A Ghost in the Throat, verkon inspiritan de la vivo de Eibhlín Dubh kaj ŝia fama lamento.
Konkludo
La gaela socio de Irlando certe ne estis perfekta. Ĝi estis hierarkia kaj ofte perforta socio, en kiu militista forto kaj socia statuso havis grandan signifon. Tial estus eraro prezenti ĝin kiel modernan aŭ egalecan socion laŭ la hodiaŭaj kriterioj.
Tamen la historia materialo montras ion rimarkindan: virinoj en kelta Irlando havis, en pluraj kampoj, pli fortan juran, ekonomian, politikan kaj kulturan pozicion ol multaj virinoj en aliaj tiutempaj eŭropaj socioj. Ili povis posedi havaĵojn, fari kontraktojn, eksedziĝi, okupi profesiajn kaj religiajn rolojn kaj, en certaj cirkonstancoj, partopreni en la publika kaj politika vivo.
Kaj ilia ĉeesto ne estas nur afero de juro kaj politiko. Ĝi estas profunde enskribita en la irlanda kultura memoro: en la figuroj de militistinoj kaj reĝinoj, en la bildo de Irlando kiel virino sopiranta al libereco, kaj en la voĉoj de poetinoj kiel Eibhlín Dubh Ní Chonaill.
La historio de kelta Irlando tiel montras, ke por kompreni la rolon de virinoj en la pasinteco, ni devas rigardi ne nur la formalan potencon de la tiamaj institucioj, sed ankaŭ la leĝojn, literaturon, mitologion kaj kulturajn memorojn, kiuj konservis la voĉojn de virinoj tra la jarcentoj.